Maha Abhyas
तुमचं यश, आमचा अभ्यास 🎯
समास (Samās)
समास म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक स्वतंत्र शब्द एकत्र येऊन एक अर्थाने एकच आणि रूपाने संक्षिप्त असा नवीन शब्द तयार होतो. समासात विभक्ती गाळल्या जातात; समासाचा अर्थ समजण्यासाठी विग्रह आवश्यक आहे.
उदाहरण: राजा + पुत्र = राजपुत्र | ग्राम + देवता = ग्रामदेवता
समासाचे प्रकार
- कर्मधारय
- तत्पुरुष
- द्वंद्व
- बहुव्रीहि
१. कर्मधारय समास
सूत्र: विशेषण + नाम — अर्थ स्वतःवर लागू होतो.
| पोटशब्द | विग्रह | समास | अर्थ |
|---|---|---|---|
| सु + पुत्र | चांगला पुत्र | सुपुत्र | गुणी मुलगा |
| महा + पुरुष | महान पुरुष | महापुरुष | श्रेष्ठ व्यक्ती |
| नील + लोचन | निळे नेत्र | नीललोचन | शंकर |
TIP: "कसा/कशी/कसे?" विचारल्यास कर्मधारय.
२. तत्पुरुष समास
सूत्र: X चा Y / X साठी Y / X मध्ये Y — विग्रहात विभक्ती दिसते.
| पोटशब्द | विग्रह | समास | प्रकार |
|---|---|---|---|
| राज + पुत्र | राजाचा पुत्र | राजपुत्र | षष्ठी |
| देश + प्रेम | देशासाठी प्रेम | देशप्रेम | चतुर्थी |
| जल + जीवन | जळात जीवन | जलजीवन | सप्तमी |
TIP: विग्रहात विभक्ती दिसल्यास तत्पुरुष.
३. द्वंद्व समास
सूत्र: A आणि B — अर्थ = दोन्ही समान.
| पोटशब्द | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| माता + पिता | माता आणि पिता | मातापिता |
| सुख + दुःख | सुख आणि दुःख | सुखदुःख |
TIP: "आणि" अर्थ असल्यास द्वंद्व.
४. बहुव्रीहि समास
सूत्र: "ज्याला ... आहे" — अर्थ दुसऱ्यावर लागू.
| पोटशब्द | विग्रह | लागू कोणाला? | समास |
|---|---|---|---|
| दश + आनन | ज्याला दहा मुख आहेत | रावण | दशानन |
| त्रि + नेत्र | ज्याला तीन डोळे | शिव | त्रिनेत्र |
समास ओळखण्याचे नियम (सारांश)
- विशेषण + नाम = कर्मधारय
- विग्रहात विभक्ती = तत्पुरुष
- A आणि B = द्वंद्व
- अर्थ दुसऱ्यावर लागू = बहुव्रीहि
Practice Questions (MCQ)
1. सुपुत्र हा कोणता समास आहे?
2. माता + पिता = मातापिता — कोणता समास?
3. दशानन हा कोणता समास?
4. राज + पुत्र = राजपुत्र — कोणता समास?
5. नीललोचन हा कोणाचा विशेषण आहे?
📢 आमच्या MahaGovStudy समुदायात सहभागी व्हा!
मोफत नोट्स, महत्त्वाचे अपडेट्स, Practice Questions आणि Mock Tests – हे सर्व मिळवा WhatsApp आणि Telegram वर!