संधी (Sandhi)

संधी म्हणजे काय?
दोन शब्द किंवा अक्षरे एकत्र येताना त्यांच्या उच्चारात किंवा लेखनात बदल होतो. पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकत्र येऊन नवीन स्वरूप तयार होते. या वर्णांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रियेला संधी असे म्हणतात.

उदाहरण: राम + आला = रामाला | देव + उपासना = देवोपासना

सारांश: संधी म्हणजे सांधणे, जोडणे.

संधीचे प्रकार

• स्वर संधी
• व्यंजन संधी
• विसर्ग संधी

१. स्वर संधी

स्वर संधी म्हणजे काय?
एकत्र येणारे दोन्ही वर्ण स्वर असल्यास त्यास स्वर संधी म्हणतात. थोडक्यात: स्वर + स्वर = स्वर संधी

स्वर संधीचे प्रकार

१) सजातीय स्वर संधी / दीर्घत्व संधी

२) गुणादेश स्वर संधी

अ/आ + इ/ई → ए

३) वृद्ध्यादेश स्वर संधी

अ/आ + ए/ऐ → ऐ

४) यणादेश स्वर संधी

५) उर्वरित स्वर संधी

२. व्यंजन संधी

स्वर + व्यंजन किंवा व्यंजन + व्यंजन → व्यंजन संधी

१) प्रथम व्यंजन संधी

२) तृतीय व्यंजन संधी

३) अनुनासिक संधी

४) त् ची विशेष संधी

• सत् + चरित्र = सच्चरित्र
• उत् + छेद = उच्छेद
• सत् + जन = सज्जन
• तत् + लीन = तल्लीन
• सत् + शिष्य = सच्छिष्य

५) ‘म’ ची संधी

३. विसर्ग संधी

१) विसर्ग उकार संधी

• यशः + धन = यशोधन
• मनः + रथ = मनोरथ
• तेजः + निधी = तेजोनिधी

२) विसर्ग र संधी

• नि: + अंतर = निरंतर
• बहि: + अंग = बहिरंग
• बहि: + द्वार = बहिद्वार

३) विसर्ग घ संधी

• दु: + चिन्ह = दुश्चिन्ह
• मनः + ताप = मनस्ताप
• अध: + तल = अधस्तल

४) विसर्ग स्थिर संधी

• रज: + कण = रज:कण
• अध: + पात = अध:पात
• अंत: + पटल = अंत:पटल

संधी ओळखण्याचे नियम

• स्वर + स्वर = स्वर संधी
• व्यंजन + व्यंजन = व्यंजन संधी
• विसर्ग असल्यास → विसर्ग संधी
• "विग्रह" केल्यास संधी स्पष्ट होते
• उच्चार सुलभ करण्यासाठी संधी होते

Practice Questions (MCQ)